पारिस्थितिक प्रणाली

●        पृथ्वीमा रहेका जैविक र अजैविक तत्वहरु बीचको अन्तरक्रिया एवम् अन्तरसम्बन्धलाई पारिस्थितिक प्रणाली भनिन्छ ।

●        वातावरणमा रहेका हावा, पानि, ढुङ्गा, माटो, प्रकाश जस्ता निर्जीव वस्तु र सजीव बिचको अन्तरसम्बन्धबाट बनेको निरन्तर,स्थायी र स्वचालित प्रणालीलाई पारिस्थितिक प्रणाली भनिन्छ।

कस्तो अन्तरसम्बन्ध ?

●        हरिया वनस्पतिले माटाबाट पानी, लवण, वायुमण्डलबाट कार्बन डाइअक्साइड प्राप्त गरी सूर्यको प्रकाशको उपस्थितिमा पातमा रहेको हरितकणमा खाना बनाउँछ ।

●        जीवहरूले सास फेर्न वातावरणबाट अक्सिजन लिन्छन्‌ र कार्बन डाइअक्साइड ग्याँस फाल्छन्‌, जुन बिरुवाले खाना बनाउन प्रयोग गर्छन्‌ ।

●        पोखरीमा हुने जलकम्भी तथा अन्य जलीय वनस्पतिहरूले पोखरीमा भएको पानी, माटोबाट आवश्यक तत्वहरू सोसेर लिन्छन्‌ ।

●        सबै जीवहरू मरेपछि यिनीहरूको शरीर विच्छेदकद्वारा कृहिन्छ र ससाना अणुमा परिणत हुन्छ जसलाई बिरुवाले सोसेर लिन्छन्‌ ।

●        यसरी वातावरणमा रहेका सजीव र निर्जीव वस्तुहरूबिच अन्तरसम्बन्ध कायम भएको हुन्छ।

●        वातावरणको महत्वपूर्ण पक्ष इकोसिस्टम हो, जुन जैविक र अजेविक तत्वहरु मिली बनेको हुन्छ ।

●        अजैविक तत्व अन्तर्गत हावा, पानी, माटो, सूर्य, उर्जा आदि पर्दछन्‌ भने जैविक तत्त्वअन्तर्गत उत्पादक, उपभोक्ता र विच्छेदक पर्दछन्‌ ।

●        जैविकको लागि अजैविक तत्वहरु उपयुक्त तरिकाबाट निरन्तर उपलब्ध भई इकोसिस्टम सञ्चालन भइरहन्छ ।

●        हरिया वनस्पतिहरू उत्पादक हुन्‌ भने तिनलाई खाएर आफनो जीवन निर्वाह गर्ने उपभोक्ता हुन्‌ ।

●        ईकोसिस्टममा विच्छेदकले मरेका वस्तुलाई सडाउने, गलाउने गर्छ र माटामा मिलाउँछ । यसलाई विरुवाहरूले प्रयोग गरी खाना बनाउँछन्‌ ।

●        कुहिएर माटामा मिलेका जैविक तत्त्वहरू विरुवा हुर्किन र बढ्न प्रयोग हुन्छन्‌ ।

●        जनावर र बिरुवाहरूबिच कार्बन डाइअक्साइड र अक्सिजन ग्याँस निरन्तर साटफेर हुने गर्दछ ।

विशेषता

•     एउटा निश्चित भौगोलिक सीमा हुन्छ । तलाउ ,नदी,मरुभूमी,घाँसे मैदान,महासागर सम्म ।

•       जैविक र अजैविक वस्तुबीचको तालमेल भएको हुन्छ । जीवहरु बाँच्नका लागि जैविक र अजैविक तत्वमा भर पर्छन् ।

•       a functional unit/dynamic /active process ( निर्जीव मात्रै भएर हुदैन । सजिब बस्तु पनि हुनुपर्छ अनि सक्रिय हुन्छ ।)

•       जिबहरु freedom हुनुपर्छ । मानबिय हस्तक्षेप कम । Open Space हुनुपर्छ ।

•       ३ वटा पक्ष अनिवार्य हुनैपर्छ । ऊर्जा,जैविक र अजैविक पक्ष ।

•       Energy Flow Process हुन्छ ।

पारिस्थितिक पद्वतिमा मुख्य २ प्रकारका तत्वहरू रहेका हुन्छन्‌ ।

१। जैविक तत्वहरू-

उत्पति हुने, बृद्धि र विकास भई जीवनको अन्त्यमा मरेपछि कुहिने सड्ने अनि माटोमै मिल्ने  सजिव जन्तु, वनस्पति तथा सृक्ष्मजीवहरूलाई जैविक तत्त्व भनिन्छ ।यिनीहरूलाई खाना प्राप्त गर्ने प्रक्रियाका आधारमा तीन भागमा बाँडिन्छ; उत्पादक,उपभोक्ता र विच्छेदक ।

 २। अजैविक तत्वहरू 

अजैविक तत्वहरू भन्नाले पारिस्थितिक पद्धतिमा रहेका निर्जीव तत्वहरू पर्दछन्‌ । जस्तै:- हावा, पानी, माटो, प्रकाश, जलवाष्प, ताप, खनिज पदार्थ, आदि ।

 उत्पादक/ स्वपोषक/ Autotrophic/Producer

पारिस्थितिक पद्धतिमा रहेका हरिया वनस्पतिहरू जसले आफ्नो खाना आफैँ निर्माण गर्दछन्‌ र उपभोक्ताका लागि समेत खाना प्रदान गर्दछन्‌ तिनीहरूलाई उत्पादक भनिन्छ । यिनिहरूले सूर्यको प्रकाशको उपस्थितिमा वातावरणमा भएको हावा र जराबाट सोसेको पानीको प्रयोग गरी खाना बनाउँछन्‌ । अरु सजिवमा भर पर्दैनन् । यिनिहरुले उत्पादन गरेको उर्जा माथिल्लो तहका जिवले उपयोग गर्दछन् ।

धान, गहुँ, मकै, कोदो, तोरी, फापर, आँप, केरा, सुन्तला, स्याउ, नास्पाती आदि सबै बिरुवा भएको हँदा यी वनस्पतिहरू पनि उत्पादक हुन्‌ ।

उपभोक्ता /परपोषक Consumer/Heterotrophic

पारिस्थितिक पद्धतिमा रहेका जीवहरू जुन खानाको लागि अन्य जीवमा भर पर्दछन्‌  तिनीहरूलाई उपभोक्ता भनिन्छ । जस्तै :- किरा, फटयाङ्गा, गाई, बाख्रा, जरायो, वाघ आदि । बोटबिरुवा र तिनबाट प्राप्त अन्न,फलफूल खाएर बाँच्ने भएकाले हामी मानिस पनि उपभोक्ता हौ ।सबै जनावरहरू उपभोक्ता हुन्छन्‌ । उपभोक्ताहरू पनि शाकाहारी, मांसाहारी र सर्वहारी हुन्छन्‌ ।

उपभोक्तालाई मुख्यतया तीन भागमा बाँड्न सकिन्छ ।

●        प्राथमिक उपभोक्ता : खानाको लागि वनस्पतिमा भर पर्ने जीवलाई प्राथमिक उपभोक्ता भनिन्छ ।शाकाहारी जीवहरू पर्दछन्‌ । जस्तै: गाइ, भैंसी, खरायो, जरायो आदि ।

●         द्वितिय उपभोक्ता : खानाको लागि प्रत्यक्ष रूपमा प्राथमिक उपभोक्तामा भरपर्ने जीवलाई द्वितिय उपभोक्ता भनिन्छ । यिनीहरूमध्ये कुनै मांसाहारी त कनै सर्वहारी हुन्छन्‌ ।जस्तै- विरालो, सर्प, स्याल आदि । 

●        तृतिय उपभोक्ता : सजीवहरू जुन खानाका लागि प्राथमिक उपभोक्ता र द्वितीय उपभोक्तामा भर पर्दछन्‌, त्यसलाई तृतीय उपभोक्ता भनिन्छ । यी सजीवहरू शारीरिक रूपले बिकसित र बलिया हुन्छन्‌ साथै पूर्ण रुपमा मांसाहारी हुन्छन्‌ ।

विच्छेदक

मरेका जनावर तथा वनस्पतिको शरीर कुहाएर, सडाएर, गलाएर माटामा मिसाउन सहयोग गर्ने जीवहरूलाई विच्छेदक भनिन्छ । यस अन्तर्गत सुक्ष्मजीवहरू ब्याक्टेरिया, फन्जाई आदि पर्दछन्‌ । विच्छेदकले आफ्नो इन्जाइम प्रयोग गरी वस्तुलाई गलाउँछन्‌ र अन्तमा घुलनशील ससाना कणहरूमा परिणत गरिदिन्छ । जसलाई बिरुवाका जराले सोसेर लिन्छ ।बिरुवाहरूले आवश्यक पौष्टिक तत्त्वहरू माटाबाट प्राप्त गर्दछन्‌ । यसकारण विच्छेदकहरूले इकोसिस्टम सन्तुलन कायम राख्न मदत गर्छन्‌।

पारिस्थितिक प्रणालीलाई २ भागमा वर्गिकरण गर्ने गरिन्छ ।

क) स्थलीय पारिस्थितिक पद्धति (Terrestrial Ecosystem) 

ख) जलीय पारिस्थितिक पद्धति (Aquatic Ecosystem)

जलिय पारिस्थितिक पद्धति

पानी भएको ठाउँमा कायम हुने पारिस्थितिक पद्धतिलाई जलिय पारिस्थितिक पद्धति भनिन्छ । पानीमा रहेको जैविक, अजैविक तत्वहरू तथा पानीका स्रोतहरूबीच एउटा स्थाई प्रकारको प्रणाली कायम भई जलीय पारिस्थितिक पद्धतिको निर्माण भएको हुन्छ । जस्तै : पोखरीको पारिस्थितिक पद्धति ।

स्थलिय पारिस्थितिक पद्धति

जमिनमा भएको ठाउँमा पाइने जैविक र अजैविक तत्वहरू बीच कायम रहेको प्रणालीलाई स्थलिय पारिस्थितिक पद्धति भनिन्छ । जस्तै :- चौरमा हुने, जङ्गलमा हुने,पहाड,मरुभूमी आदि स्थानमा हुने पारिस्थितिक पद्धतिहरू ।

पारिस्थितिक पिरामिड

कुनै पनि पारिस्थितिक पद्धतिका उत्पादकहरू, प्राथमिक उपभोक्ता, द्रितिय उपभोक्ता, र तृतिय उपभोक्ताहरूका संख्या, पिण्ड र शक्तिको मात्रा बीच निश्चित सम्बन्ध देखाउने गरी बनाइएको पिरामीड आकारको चित्रलाई

पारिस्थितिक पिरामिड भनिन्छ । यो संख्या पिरामिड,पिण्ड पिरामिड र शक्ति पिरामिड गरि ३ प्रकारको हुन्छ ।

Pyramid of number संख्या पिमामिड

निश्चित क्षेत्रमा रहने जिवहरुको संख्याको आधारमा निर्माण हुन्छ ।

सामान्यतया समुन्द्र र जमिनमा एकै हुन्छ । ठाडो हुन्छ ।

Parasitic , tree को Inverted

Pyramid of biomass जीव  पिण्डको पिरामिडको बनावट

जीवको तौलको Weight आधारमा निर्माण ।

स्थल र जलमा गरि २ प्रकारको हुन्छ ।

क)स्थलमा हुने जीव पिण्डको पिरामिड

उत्पादक वनस्पति तथा रुखहरूको जीव पिण्ड सवैभन्दा वढी हुन्छ । त्यसपछि प्राथमिक, द्वितिय, तृतिय उपभोक्ताहरूको जीवपिण्ड क्रमश : कम हुँदै जान्छ र ठाडो प्रकारको जीव पिण्डको पिरामीड वन्दछ । स्थलिय जीवपिण्डको पिरामिड सुल्टो हुन्छ ।

ख)जलिय पारिस्थितिक पद्धतिको जीवपिण्डको पिरामिड

जलिय पारिस्थितिक पद्धतिमा जलिय विरुवाहरू/जिवहरु उत्पादक हुन्‌ । तिनीहरूको जीवपिण्ड सवैभन्दा कम हुन्छ । क्रमश अन्यको बढ्दै जान्छ । उल्टो हुन्छ ।phytoplankton zooplankton fish wheel

जिव शक्तिको पिरामिड Pyramid of Energy

Energy Flow हेरिन्छ । १०% का दरले प्रवाह हुन्छ । ten percent law of Linderman. सबै ecosystem मा सिधा हुन्छ ।

खाद्यश्रंखला

कुनै पारिस्थितिक पद्धतिमा रहेका सजीवहरूमा खाद्य पदार्थ एक जीववाट अर्को जीवमा सर्दै जाने क्रियालाई खाद्य श्रृंखला भनिन्छ ।

पारिस्थितिकीय प्रणालीको हास भनेको मानव सृजित कारणहरु(प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष) ले निम्ताएको पारिस्थितिकीय प्रणालीको नकारात्मक प्रवत्ति हो । जैविक विविधता, पारिस्थितिक अखण्डता र अन्त्यमा मानवीय मूल्यमा दीर्घकालीन हानि गर्दछ।

पारिस्थितिकीय प्रणालीको हास

•       पारिस्थितिकीय प्रणालीको हास भनेको मानव सृजित कारणहरु(प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष) ले निम्ताएको पारिस्थितिकीय प्रणालीको नकारात्मक प्रवत्ति हो ।

•       जैविक विविधता, पारिस्थितिक अखण्डता र अन्त्यमा मानवीय मूल्यमा दीर्घकालीन हानि गर्दछ।

हासको कारण

•   वन विनास,

•   वातावरण प्रदुषण,

•   जलबायु परिवर्तन,

•   जैविध विविधता विनास,

•   प्राकृतिक साधनको अधिक दोहन,

•   औधोगिक ग्यासको उत्सर्जन,

•   अप्राकृतिक विकास निर्माण,

•   बाढी,पहिरो,भुक्षय र ज्वालामुखी लगायतका प्राकृतिक प्रकोप,

•   विश्वव्यापीकरण, औद्योगिकीकरण, सहरीकरण, यान्त्रिकीकरण, आधुनिकीकरण आदिको अव्यवस्थित उपयोग

•   बासस्थान विनाश,चोरी सिकारी, चरिचरण, डढेलो आदि ।

•   बढ्दो सवारी साधन, आणविक भट्टीको प्रयोग

नकरात्मक प्रभाव

•   जैविक विविधता नष्ट हुँदै जान्छ । प्रजाती लोप हुन्छन् ।

•   मानव र प्रकृतिबिच द्वन्द्व बढ्छ ।

•   पारिस्थितिक सेवा घट्दै जान्छ ।

•   संक्रामक रोगहरु देखापर्न थाल्छ ।मानवीय स्वास्थ्यमा प्रतिकूल प्रभाव,

•   मानिसको जीवनको गुणस्तर घट्दैजान्छ ।

•   GDP को आधा हिस्सा प्रकृतिसँग सम्बन्धीत छ । घट्दै जान्छ ।

•   मौसमको स्वरुपमा परिवर्तन,

•   खानेपानी र खाद्यान्न हाहाकार ।कृषि उत्पादनमा ह्रास, खाद्य संकट देखापर्छ ।

•   खाद्य श्रृङ्खला कमजोर हुन्छ ।

उपाय

•   दिगो विकासमा जोड दिने,

•   जलवायु परिवर्तनको मुद्धामा विश्वसमुदाय जुट्ने,

•   जनसंख्या,वसाईसराई र शहरीकरणको व्यवस्थापन, 

•   वृक्षारोपण कार्य गर्ने, 

•   दुर्लभ वन्य तथा जीवजन्तुको संरक्षण गर्ने, 

•   वातावरणीय चेतना र शिक्षा फैलाउने,

•   रासायनिक मल,किटनाशक औषधि र आणविक हतियारको प्रयोग रोक्ने, ।

•   हरित विकास कार्यक्रमलाई अवलम्वन गर्ने,

•   डढेलो नियन्त्रण, गरि वनसम्पदा जगेर्ना गर्ने 

•   वातावरण प्रदुषण नियन्त्रण गर्ने, 

•   प्राकृतिक साधनको दोहन रोक्ने,

•     संवेदनशिल पारिस्थितिक प्रणालीलाई Ecosystem Restoration गर्ने