१. परिचय
राजस्व भनेको सरकारको प्रमुख आम्दानी स्रोत हो, जसबाट मुलुकको विकास तथा सार्वजनिक सेवा प्रवाहका लागि आवश्यक रकम जुटाइन्छ। तर, सरकारलाई तिर्नुपर्ने कर तथा अन्य शुल्क नतिरी गुपचुप रूपमा छल्ने कार्यलाई राजस्व चुहावट भनिन्छ। राजस्व चुहावट भन्नाले सरकारले विभिन्न माध्यमबाट संकलन गर्ने राजस्व (कर, भन्सार शुल्क, आदि) कानुनबमोजिम संकलन नहुनु वा कम संकलन हुनुलाई बुझिन्छ । यसले सरकारको आम्दानीमा कमी ल्याउँछ र देशको विकासमा बाधा पुर्याउँछ।
राजस्व चुहावट भन्नाले कुनै पनि कानुनी प्रक्रिया वा कर प्रणालीलाई छल्दै सरकारले प्राप्त गर्नुपर्ने आम्दानीको हिनामिना गर्नु हो। कर छली, अवैध व्यापार, भन्सार चोरी, गलत लेखा प्रणालीको प्रयोग, र झुटो विवरण प्रस्तुत गर्ने कार्यहरू राजस्व चुहावटका विभिन्न स्वरूप हुन्।
नेपालमा राजस्व चुहावट एक गम्भीर चुनौतीको रूपमा देखिएको छ। सरकारले विभिन्न कानुनी, नीतिगत, तथा प्रविधि-सम्बन्धी उपायहरू अपनाए पनि यो समस्या पूर्ण रूपमा समाधान हुन सकेको छैन।
राजस्व चुहावट मुलुकको आर्थिक स्थायित्वमा गम्भीर असर पार्ने एक प्रमुख चुनौती हो। नेपालमा कर प्रणाली सुधार हुँदै आए तापनि कर छली, अवैध आयात-निर्यात, हवाला कारोबार, र अनौपचारिक आर्थिक गतिविधिहरूका कारण राजस्व चुहावट रोक्न सकिएको छैन।
२. नेपालमा राजस्व चुहावटका स्वरूपहरू
नेपालमा राजस्व चुहावट विभिन्न तरिकाले हुने गरेको छ, जसमा निम्न प्रमुख स्वरूपहरू छन् :
क. कर छली (Tax Evasion)
आय विवरण गलत दिने
झुट्टा खर्च देखाउने
वस्तु तथा सेवामा मूल्य अभिवृद्धि कर (VAT) छल्ने
ख. भन्सार चोरी (Customs Evasion)
कम मूल्य देखाएर भन्सार महसुल घटाउने
सामान अवैध रूपमा आयात-निर्यात गर्ने
नक्कली बिल प्रयोग गर्ने
ग. अवैध मुद्रा ओसारपसार
विदेशी मुद्रा अवैध रूपमा कारोबार गर्ने
नेपाल राष्ट्र बैंकको नियम विपरीत आर्थिक लेनदेन गर्ने
घ. सरकारी अनुदान तथा सुविधा दुरुपयोग
अनुदान तथा राहत रकम हिनामिना गर्ने
सरकारी परियोजनाहरूमा अनियमितता गर्ने
झुट्टा कागजात देखाएर सुविधा लिने
३. नेपालमा राजस्व चुहावट हुनुका प्रमुख कारणहरू
नेपालमा राजस्व चुहावट बढ्नुका विभिन्न कारणहरू छन्, जसलाई निम्न समूहमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ :
क. कानुनी कमजोरीहरू
कर नीति तथा कानुनमा अस्पष्टता
कर नतिर्नेहरूमाथि कारबाही गर्न कमजोरी
आर्थिक अपराधमा न्यून सजायको प्रावधान
ख. प्रशासनिक कमजोरीहरू
कर संकलन प्रक्रियामा पारदर्शिताको अभाव
भन्सार तथा कर कार्यालयहरूमा अनियमितता
कर अधिकृतहरूमा भ्रष्टाचारको प्रवृत्ति
ग. प्रविधिगत कमजोरीहरू
कर प्रशासन पूर्ण रूपमा डिजिटल भइनसक्नु
कर छल्नेहरूलाई पहिचान गर्न डाटा विश्लेषणको कमी
बैंकिङ प्रणाली पर्याप्त डिजिटल नहुनु
घ. करदाताहरूको मानसिकता
कर तिर्न नचाहने प्रवृत्ति
कर प्रणालीप्रति विश्वासको कमी
अनौपचारिक अर्थतन्त्रको उच्च प्रभाव
४. नेपालमा राजस्व चुहावट नियन्त्रणका लागि भएका व्यवस्थाहरू
राजस्व चुहावट रोक्न नेपाल सरकारले विभिन्न कानुनी, संस्थागत, तथा प्रविधिगत व्यवस्थाहरू लागू गरेको छ।
क. कानुनी व्यवस्थाहरू
नेपालमा निम्न कानुनहरू राजस्व चुहावट नियन्त्रणका लागि प्रभावकारी मानिन्छन् :
१. राजस्व चुहावट (अनुसन्धान तथा नियन्त्रण) ऐन, २०५२
राजस्व अपचलन गर्नेहरूलाई अनुसन्धान गरी कानुनी कारबाही गर्न अधिकार प्रदान गर्छ।
आर्थिक दण्ड तथा कैद सजायको प्रावधान राखिएको छ।
२. आयकर ऐन, २०५८
व्यक्तिहरूले आफ्नो वास्तविक आय विवरण बुझाउनुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ।
कर छल्नेलाई जरिवाना तथा थप कर लाग्ने व्यवस्था छ।
३. भन्सार ऐन, २०६४
भन्सार चोरी तथा अवैध व्यापार नियन्त्रण गर्न कडा प्रावधान समावेश गरिएको छ।
झुट्टा बिल पेश गर्नेहरूलाई दण्डनीय बनाइएको छ।
४. मूल्य अभिवृद्धि कर (VAT) ऐन, २०५२
व्यवसायहरूले अनिवार्य रूपमा VAT बिल जारी गर्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ।
VAT नतिर्नेहरूलाई जरिवाना तथा कानुनी कारबाहीको व्यवस्था गरिएको छ।
५. मुद्रा विनिमय (नियमन) ऐन, २०१९
अवैध रूपमा विदेशी मुद्रा कारोबार गर्न नपाइने कानुनी व्यवस्था गरिएको छ।
हवाला कारोबार तथा अन्य अवैध आर्थिक लेनदेन नियन्त्रण गर्न नेपाल राष्ट्र बैंकलाई विशेष अधिकार दिइएको छ।
ख. संस्थागत व्यवस्थाहरू
नेपाल सरकारले राजस्व चुहावट रोक्न विभिन्न सरकारी निकायहरू स्थापना गरेको छ :
१. राजस्व अनुसन्धान विभाग (DRI)
कर छली तथा राजस्व अपचलन अनुसन्धान गर्ने प्रमुख निकाय हो।
कानुन कार्यान्वयन गरी दोषीहरूमाथि कारबाही गर्छ।
२. आन्तरिक राजस्व विभाग(IRD)
कर नीति निर्माण तथा कार्यान्वयन गर्ने निकाय हो।
कर प्रशासन सुधारका लागि विभिन्न कार्यक्रमहरू संचालन गर्छ।
३. भन्सार विभाग
अवैध व्यापार तथा भन्सार चोरी नियन्त्रण गर्छ।
डिजिटल प्रणाली प्रयोग गरी भन्सार प्रक्रियालाई पारदर्शी बनाउने कार्य गर्छ।
४. नेपाल राष्ट्र बैंक
हवाला कारोबार तथा अवैध वित्तीय गतिविधिहरूको निगरानी गर्छ।
विदेशी मुद्रा कारोबारलाई व्यवस्थित तथा पारदर्शी बनाउन काम गर्छ।
५. राजस्व चुहावट रोक्न आवश्यक सुधारका उपायहरू
नेपालमा राजस्व चुहावटलाई थप प्रभावकारी रूपमा नियन्त्रण गर्न निम्न सुधारात्मक उपायहरू आवश्यक छन् :
क. कानुनी सुधारहरू
राजस्व अपचलन गर्नेहरूमाथि कडा कारबाहीको व्यवस्था गर्नु।
कर नतिर्ने व्यक्तिहरूको विवरण सार्वजनिक गर्ने।
ख. प्रशासनिक सुधारहरू
कर संकलन प्रणालीलाई पारदर्शी बनाउने।
कर प्रशासनलाई भ्रष्टाचारमुक्त बनाउन कडा निगरानी राख्ने।
ग. प्रविधिगत सुधारहरू
कर प्रणालीलाई पूर्ण रूपमा डिजिटल बनाउने।
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) तथा डाटा विश्लेषण प्रविधि प्रयोग गर्ने।
घ. जनचेतना अभिवृद्धि(कर शिक्षा ंमार्फत्)
कर भुक्तानीबारे सचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने।
करदाताहरूलाई विभिन्न प्रोत्साहन कार्यक्रममार्फत कर तिर्न प्रेरित गर्ने।
६. निष्कर्ष
नेपालमा राजस्व चुहावट नियन्त्रण गर्न कानुनी, संस्थागत, तथा प्रविधिगत सुधारहरू आवश्यक छन्। सरकार, व्यवसायी, तथा आम नागरिकको समान प्रयासबाट मात्र राजस्व चुहावट न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ। आर्थिक समृद्धि हासिल गर्न पारदर्शी कर प्रणालीको विकास र कडाइका साथ कानुन कार्यान्वयन गर्नु अपरिहार्य छ।
Leave Your Comment